Ps 22,17 — „Przebili ręce i nogi moje”
W skrócie
W hebrajskim tekście, którego używa synagoga, końcówka wersetu brzmi dziwnie: „jak lew… moje ręce i moje nogi”. Brakuje czasownika. Lew pasuje jednak do psalmu, w którym wrogowie są bykami, psami i lwem. [1]
Najstarszy przekład grecki ma w tym miejscu czasownik: „przekopali moje ręce i nogi”. Starożytny zwój psalmów znaleziony nad Morzem Martwym, starszy od średniowiecznych rękopisów hebrajskich, też prawdopodobnie ma tu czasownik. Nie wiadomo jednak na pewno, jaki. [3, 4]
BT wybiera tę drugą wersję i pisze „Przebili”. To nie fałszerstwo, tylko wybór jednej z dwóch starych wersji tekstu. W przypisie BT podaje obie. [2]
Nowy Testament tego wersetu nie cytuje. Odczytanie go jako zapowiedzi przybicia do krzyża pojawiło się później, w tradycji chrześcijańskiej. [6]
Porównanie tekstów
Najedź na zaznaczone słowo albo je kliknij: zaświeci się w trzech wierszach naraz.
Tekst hebrajski · Ps 22,17
17 כִּיכִּ֥י סְבָבוּנִיסְבָב֗וּנִי כְּלָבִיםכְּלָ֫בִ֥ים עֲדַתעֲדַ֣ת מְרֵעִיםמְ֭רֵעִים הִקִּיפוּנִיהִקִּיפ֑וּנִי כָּאֲרִיכָּ֝אֲרִ֗י יָדַייָדַ֥י וְרַגְלָי׃וְרַגְלָֽי׃
Tanach with Ta'amei Hamikra (Westminster Leningrad Codex), Public Domain; źródło: Sefaria, pobrano 2026-11-19.
Dosłownie z hebrajskiego
Bo otoczyły mnie psy, zgraja złoczyńców mnie osaczyła; jak lew… moje ręce i moje nogi.
Nasz przekład pomocniczy, możliwie dosłowny, bez upiększeń.
Biblia Tysiąclecia · Ps 22,17
Bo psy mnie opadają, osacza mnie zgraja złoczyńców. Przebili ręce i nogi moje,
Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Ps 22,17. Sprawdzono 2026-11-19: biblia.pl/czytaj/Ps/22/
Co się różni
W hebrajskim stoi „jak lew”. Grecki przekład czytał w tym miejscu czasownik „przekopali”, a BT idzie za nim i pisze „przebili”. W zapisie obie wersje różnią się jedną literą. [3, 4]
Tu różnicy w treści nie ma: ręce i nogi są w obu tekstach. Spór dotyczy tylko tego, co się z nimi dzieje: czy szarpie je lew, czy ktoś je przebija.
Dla dociekliwych
Przypis i tytuł w Biblii Tysiąclecia
Tytuł nad tym fragmentem: „Męka Mesjasza i jej owoce”
PSALM 22 (21)
Przypis BT do Ps 22:
Indywidualna lamentacja, przechodząca w drugiej części w pieśń dziękczynną o charakterze hymnicznym. Psalm ten (w. 2) przytaczają Mt 27,46; Mk 15,34 jako słowa Jezusa konającego na krzyżu. Opis Psalmisty przypomina pewne motywy z pieśni Sługi Jahwe (Iz 52,13–53,12), jak wiadomo, indywidualne i zbiorowe (naród izraelski cierpiący w niewoli babilońskiej).
Przypis BT do Ps 22,17c-19:
Wiersze te obrazowo opisują zadawanie śmiertelnych cierpień prześladowanemu; por. Iz 53,5 i Za 12,10. Tłum. „przebili” opiera się na najstarszym tłum. greckim; TM ma w tym miejscu trudne do zrozumienia „jak lew”. Inni popr. za św. Hieronimem: „związali”. Opis męki Chrystusa w Ewangeliach odpowiada dokładnie poszczególnym obrazom psalmu, zwłaszcza ww. 15-19, mimo że psalm nie jest przytaczany wyraźnie, poza w. 2.9.19. Tradycja chrześcijańska odnosiła go zawsze do męki i śmierci krzyżowej Chrystusa.
Dla porównania: wyd. IV (biblia.deon.pl) miało w tym wersecie „Przebodli” i „[sfora] psów” (to drugie z przypisem „wg LXX”). Wyd. V wycofało dodatek „sfora”, a „przebodli” zmieniło na „przebili”.
Co dokładnie mówi hebrajski
W Tekście Masoreckim stoi כָּאֲרִי (kāʾărî): przyimek kə- („jak”) i ʾărî („lew”). Dosłownie: „bo otoczyły mnie psy, zgraja złoczyńców mnie osaczyła; jak lew — moje ręce i moje nogi”. W ostatnim członie nie ma czasownika i zdanie jest eliptyczne. Przypis BT mówi o tym uczciwie: „TM ma w tym miejscu trudne do zrozumienia »jak lew«”. [1, 2]
To samo słowo, z tą samą wokalizacją, występuje w Iz 38,13, gdzie znaczy bez wątpienia „jak lew”: כָּאֲרִי כֵּן יְשַׁבֵּר („jak lew, tak kruszy [wszystkie moje kości]”). Raszi łączy oba miejsca i rozumie Ps 22,17 jako „jakby [ręce i nogi] zmiażdżone w paszczy lwa”. [1, 7]
Obraz lwa należy do samego psalmu: אַרְיֵה (ʾaryēh) w w. 14 i מִפִּי אַרְיֵה („z paszczy lwa”) w w. 22. Psalmista opisuje wrogów jako zwierzęta: byki (פָּרִים רַבִּים, „liczne byki”, w. 13), lwa (w. 14), psy (w. 17), lwa i bawoły (w. 22). Lekcja „jak lew” pasuje do tego ciągu, choć gramatycznie pozostaje trudna. [1]
Wariant tekstowy. W zwoju Psalmów z Nachal Chewer (5/6ḤevPs, I w. po Chr.), czyli o wiele starszym od kodeksów masoreckich, w tym miejscu odczytuje się kʾrw, z literą wāw zamiast jōd na końcu. Byłaby to forma czasownikowa w 3. os. l. mn. Wydawca zwoju, P. Flint, wiąże ją z rdzeniem k-r-h („kopać”) albo z podobnym. Zarówno odczyt litery, jak i znaczenie formy są dyskutowane. [4]
Co robi Biblia Tysiąclecia
Tekst główny: „Przebili ręce i nogi moje”. BT przyjmuje lekcję czasownikową i nadaje jej konkretne znaczenie „przebić”. Przypis podaje źródło („najstarsze tłum. greckie”), lekcję MT („jak lew”) oraz alternatywę Hieronima („związali”). [2]
Tytuł perykopy „Męka Mesjasza i jej owoce” został dodany przez redakcję BT. Nie ma go w tekście hebrajskim, którego nagłówek (w. 1) mówi tylko o kierowniku chóru, melodii i Dawidzie. Tytuł z góry każe czytać psalm jako opis męki Mesjasza. [2, 1]
Przypis wprowadzający do psalmu jest ostrożniejszy: nazywa go „indywidualną lamentacją” i zaznacza, że NT przytacza z niego w. 2. Przypis do w. 17c-19 dodaje, że psalm „nie jest przytaczany wyraźnie, poza w. 2.9.19”. W. 17 nie jest więc cytowany w Nowym Testamencie. [2]
Skąd to się wzięło
Septuaginta (Ps 21,17): ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας, „przekopali (wykopali) moje ręce i nogi”. Greckie ὀρύσσω znaczy „kopać, ryć”. Tłumacze LXX najwyraźniej czytali w swoim tekście hebrajskim czasownik, a nie „jak lew”. [3]
Wulgata: Nova Vulgata ma Foderunt manus meas et pedes meos („przekopali”), zgodnie z LXX. Hieronim w przekładzie z hebrajskiego (Psalterium iuxta Hebraeos) dał według przypisu BT „związali”. Brzmienie łacińskie: TODO_WERYFIKACJA. [5, 2]
Nowy Testament nie cytuje Ps 22,17. Ewangelie przytaczają z tego psalmu w. 2 (Mt 27,46; Mk 15,34) oraz w. 19 o podziale szat (J 19,24). O śladach gwoździ mówi J 20,25 (τὸν τύπον τῶν ἥλων), ale bez odwołania do psalmu. Słowo „przebili” w odniesieniu do Jezusa J 19,37 bierze z Za 12,10 (Ὄψονται εἰς ὃν ἐξεκέντησαν), nie z Ps 22. [2, 6]
Wcześniejsze polskie przekłady: TODO_WERYFIKACJA.
Dlaczego to ważne
Ps 22,17 w brzmieniu „przebili ręce i nogi” należy do najczęściej przywoływanych w apologetyce „proroctw o ukrzyżowaniu”. Z tym wersetem nie wiąże się żaden dogmat. Chodzi o argument z proroctwa: o to, czy Stary Testament w szczegółach zapowiada mękę Jezusa.
Ważna jest precyzja. Sam Nowy Testament z tego wersetu nie korzysta; odczytanie go jako zapowiedzi przybicia do krzyża należy do późniejszej tradycji chrześcijańskiej, co przypis BT zresztą zaznacza („Tradycja chrześcijańska odnosiła go zawsze…”). Ten argument nie ma więc za sobą autorytetu NT. Ma za sobą wybór tekstowy, który jest możliwy, ale nie pewny. [2]
Najmocniejsza odpowiedź katolicka i co można na nią powiedzieć
Argument
1) Najstarsze świadectwa mają czasownik. LXX (przedchrześcijańska, żydowska) i zwój z Nachal Chewer (datowany paleograficznie na I w. po Chr., a więc o ponad dziewięć stuleci starszy od Kodeksu Leningradzkiego z 1008/1009 r.) czytają formę czasownikową, a nie „jak lew”. Krytyka tekstu ma prawo wybrać lekcję starszą, gdy lekcja masorecka jest trudna gramatycznie. [3, 4]
2) Lekcja MT jest gramatycznie niepełna: „jak lew — ręce moje i nogi moje” nie ma orzeczenia. Przyznaje to także przypis BT.
3) BT jest przejrzysta: przypis podaje lekcję MT i alternatywę Hieronima, więc czytelnik nie jest wprowadzany w błąd.
Odpowiedź
W dużej mierze ta odpowiedź jest zasadna i trzeba to przyznać. Wybór lekcji czasownikowej ma realne oparcie tekstologiczne, a przypis BT jest rzetelny. Dlatego pewność tego wpisu to „sporna”, a sam wybór lekcji nie jest tu zarzutem.
Zastrzeżenia są węższe. Po pierwsze, nawet przy lekcji czasownikowej „przebili” idzie dalej niż świadectwa. LXX ma „przekopali”, Hieronim według BT „związali”, a znaczenie kʾrw jest sporne. „Przebili” to najbardziej chrystologiczna z możliwych interpretacji i przedstawiono ją jako przekład. [3, 2, 4]
Po drugie, tytuł „Męka Mesjasza i jej owoce” pochodzi od redakcji, a nie z tekstu. Czytelnik, który czyta tytuł i tekst główny, a przypisy pomija, dostaje gotową interpretację mesjańską. Po trzecie, obraz lwa jest w psalmie spójny (w. 14 i 22), więc lekcja MT, choć trudna, nie jest bezsensowna. [1]
Jak pewna jest ta ocena · numeracja
Pewność: sporna. Lekcję MT („jak lew”) potwierdzają średniowieczne kodeksy, ale lekcję czasownikową poświadczają LXX i zwój z Nachal Chewer (5/6ḤevPs, forma kʾrw). Znaczenie tej formy pozostaje sporne. [3, 4]
Numeracja: Tekst Masorecki: Ps 22,17 · Biblia Tysiąclecia: Ps 22,17 · Septuaginta: Ps 21,17 · Wulgata: Ps 21,17 · Przekłady angielskie: Ps 22,16 (BT liczy psalmy według MT (numer LXX/Wulgaty w nawiasie: „PSALM 22 (21)”), a tytuł psalmu jest w MT i BT wersetem 1. Przekłady angielskie nie liczą tytułu jako wersetu.)
Źródła
- Westminster Leningrad Codex („Tanach with Ta'amei Hamikra”), domena publiczna, przez Sefaria API v3: Ps 22,14.17.22; Iz 38,13 · sefaria.org [tekst źródłowy]
- Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum: Ps 22, tytuł, przypis wprowadzający i przypis do w. 17c-19 · biblia.pl [źródło katolickie]
- Septuaginta, Ps 21,17 (tekst LXX w serwisie STEPBible; wydanie bazowe: TODO_WERYFIKACJA) · stepbible.org [tekst źródłowy]
- P. W. Flint, edycja 5/6ḤevPs w: Discoveries in the Judaean Desert, t. XXXVIII (Oxford: Clarendon) — tom, rok i strony: TODO_WERYFIKACJA [literatura naukowa]
- Nova Vulgata, Liber Psalmorum 21(22),17 · vatican.va [źródło katolickie]
- J 19,37 i J 20,25, tekst grecki (SBLGNT, przez STEPBible) · stepbible.org [tekst źródłowy]
- Raszi, komentarz do Ps 22,17 (przekł. ang. A. J. Rosenberg, Judaica Press, CC BY) · sefaria.org [polemika / komentarz żydowski]